لە چیڕۆكی سۆفییەكەندا خاڵێكی وەرچەرخانی زۆر گەورە هەیە كە هەر هەموویان وایان لێهاتووە بەرەو عیشقی خودایی بچن و خەرقەی سۆفیان لەبەر بكەن و دەست لە سەروەت و سامانی خۆیان هەڵگرن و وەك پەروانەیەك بەرەو شەمەكەی خۆیان بچن. یەكێك لە كەسە هەرە بەناوبانگەكان و ڕێبواری ڕێگەی ئەم تەریقەتەش ئەم (ئیبراهیم ئەدهەمە) كە پاشایەكی مەزنی سەردەمی خۆی بووە. ئەو پاشایە شەوێك لەكاتی خەوتندا دەنگە دەنگ و تەپە تەپێكی گوێ‌ لێ‌ دەبێ‌ و دەپرسێ‌: ئەم دەنگە دەنگە چییە؟ وەڵامی دەدەنەوە: وشترمان بزركردووە لەسەر بانی كۆشكەكەتدا بەدوایدا دەگەڕێین. ئەویش بە سەرسوڕمانەوە دەپرسێ‌: چۆن لەسەر بانی كۆشكەكەی مندا بە دوای وشتری ونبوودا دەگەڕێن؟ ئەوانیش وەڵامی دەدەنەوە: ئەی تۆ چۆن لەسەر تەختی پاشایەتیدا داوای گەیشتن بە خودا دەكەی ؟

بۆ بەیانییەكەی زنجیرەیەك ڕووداوی دیكەی بەسەردێ‌ كە هەر هەموویان ناوبراو دەخەنە سەر ڕێگەی عەشقی خوداوە و دواتر دەبێتە یەكێك لە سۆفییە هەرە بەناوبانگەكان.

لێرەدا لە وەڵامی كەسەكانی سەربانی كۆشكەكە شتێكمان بۆ ڕوون دەبێتەوە، ئەویش ئەوەیە كە ئەو كەسانە وەك پەند دادانێك لە لایەن خوداوە هاتوون، تا بە ئیبراهیم بڵێن ڕێگەی بەرەو خودا، لەسەر تەختی پاشایەتی وەدەست نایەت، بەڵكو ئەم ڕێگەی عیشقە: ڕێگایەكی پڕ لە سەختی و قەلەندەری و هەوراز و نشێوە. لە هەمان كاتیشدا، ئەوەمان بۆ ڕوون دەبێتەوە كە ئیبراهیم، گەرچی پاشایەكی بەناوبانگ و دەستڕۆیشتوو بووە، بەڵام لەگەڵ ئەمەشدا لە ناوەوەی خۆیدا هەستی بە كەمو كورتی وپێویستییەك كردووە، بەكورتی ئەو شتەی كە پاڵ بە مرۆڤەوە دەنێ‌ بەرەو ئەو ڕێگەیە بڕوات، وەئاگاهاتنەوەو وەبیرهاتنەوەو هەستكردنە بە كەموكورتی. هەر لەو كاتەی مرۆڤ هەستی بە كەموكورتی كرد، هەست دەكات پێویستی فراوەژۆییە (الكمال). ئەم هەستی پێویستییە،هاوكاتە لەگەڵ ئۆقرە نەگرتن و نائاسوودەیی خەیاڵ، ئەمەش وا لە كەسەكە دەكات حاڵەتێك لە دەروونی كەسێكە دروست دەكات كە بەحاڵی (داواكردن) گوزارشتی لێ‌ دەكرێت و دەبێتە بەرنامە و ڕێبازی هەر ڕووگە و رێگە بڕینێك هەمان ئەو داواكارییە ناوەكییەیە.

داواكار لە هەنگاوی یەكەمدا سەرگەردانە، چونكە ئەو شتەی وروژاندوویەتی پێویستی بە تێركردن و نەهێشتنی كەموكوڕییەكە هەیە، بەڵام نازانێ‌ چۆن ئەم كەموكورتییەی خۆی پڕبكاتەوە، بەو مانایەی كە مەبەست و ئامانجی ڕۆشن نییە و ناشتوانێ‌ دیارییان بكات . هەر ئەمەیە وادەكات بوونی ڕابەر یان موڕشید ببێتە پێویستییەكی حەتمی، وەهاش لە هەندێ‌ كەس بكات موڕشید ببەنە ڕێزی خوداوە،

سەیری ئەم شیعرەی حافز بكە كاتێ‌ وەسفی شمەسی تەبریزی دەكات كە بە ڕابەر و مورید و تەنانەت خودای خۆشی دادەنێت:

پیر من و مرید من، درد من و دوای من،

فاش بگفتم این سخن، شمس من و خدای من،

هەر ئەمەشە وای كردووە شاعیرانی غەیرە سۆفیش لاسایی سۆفییەكان بكەنەوە لەوەی كە ناوی دوڵبەرەكانی خۆیان بە خودا ناوبنێن كە بە ڕاستی ئەمە لە شیعری كلاسیكیی فارسیدا زۆر بە دیار دەكەوێ‌. ڕەنگە لەوەشدا دوو سینبولێ‌ خۆشویستن كە خوداو دوڵبەرن تێكەڵ بەیەك بكرێن و لەیەك خاڵدا بتوێنەوە، ئەویش مەسەلەی فەنابوون و عیشقە كە دواتر بە وردتر باسی دەكەین.

با بێینەوە سەر ئەسڵی مەبەست ئەویش پرسی پایە و مەقامی ڕابەر(مرشد) ە:

دوای ئەوەی كە ڕێبوار(سالك)، ڕابەرێكی دۆزییەوە و دەستی ئیرادەتی بەئەو دا، دەبێتە مورید و كاتێ‌ كە كەوتە ڕێ‌ دەبێتە ڕێبوار(سالك) یان ڕێگرتوو.

لەبەر ئەوە بنەمای ڕزگاربوون و سەرەتای ڕێگا بەرەو فراوەژۆیی (الكمال) داواكارییە (طلب) ە.

حافز دەڵی

تبیب عشق مسیحا دم است و مشفق،

لیكن،چو درد تو نبیند كە را دوا كند

واتا: دكتوری عەشق وەك مەسیحە، بەڵام كە دەردی تۆ نەبینێ‌ كێ‌ چارەی بكات.

یەكەم پایە و مەقام كە ڕێبوار (سۆفی دەیبڕێ‌) تۆبە كردنێكی سەتاسەتە، تۆبەش دەرەنجامێكی ئاراستەكراوە لە ئافرێنەرەوە بۆ ئافرێنراو نەك بە پێچەوانەوە، چونكە خودا (یختص برحمتە من یشاء)، تۆبە لە لایەن دڵبەرەوە (خودا) نەگاتە دڵبراو هیچ سوودێكی نابێت و عاشقی بێچارە ناگاتە هیچ شوێنێك.

سەبارەت بە تۆبەكردن كەسێك لە ڕابیعەی عەدەوییەی پرسی: ئەو كەسەی گوناهی هەیە چۆن تۆبە بكات ؟ ڕابیعە گوتی: ئەگەر ئێمە تۆبە بكەین پێویستمان بەتۆبەكردنێكی دیكە دەبێت، بەقەولی خەیامی شاعیر (تۆبەی چی؟! هەزار تۆبە لە تۆبەی وابێ‌).

چونكە تۆبەی خەڵكی سادە و ڕەشۆكی لە گوناهەوەیە، بەڵام تۆبەی خەڵكانی تایبەت، لە بێئاگاییەوە.

دوای ئەوەی تۆبەكار تۆبە دەكات، دەبێ‌ پەیڕەوكار و گوێڕایەڵی كەسێك بێت كە ڕابەری بكات و بە قەولی سۆفییەكان دەبێ‌ موڕشیدێك بۆخۆی هەڵبژێرێ‌:

هەلبژاردنی ئەو كەسەش زۆر گرنگە، تا مرۆڤەكە لە ناكەسیی سەرتاپای ژیانی بكاتە كەسێكی تەواو، مەحوی شاعیر دەڵێ‌:

لە ناكەسكاریا خاكم بەسەر ڕۆیی بەبا عومرم،

خودایە، تۆ بمژیێنە، تا لەبەر قاپی كەسێ‌ دەمرم.

بە كورتی، پیر و وەلی و شێخ و قوتب هەر هەموویان ڕابەری تەریقەتن، بەڵام كاتێ‌ كە شێخ بە پلە باڵاكانی فراوەژۆیی دەگات، لە فراوەژۆییدا بێنیازییەكی تەواو پەیدا دەكات و پێی دەگوترێ‌ (قطب) . مەولانا جەلالەدینی ڕۆمی دەڵی:

پس هر دری ولیئی قائم است.

تا قیامت ازمایش دائم است.

سایە یزدان بود بندە خدا.

مردە این عالم و زندە خدا.

واتا ((لەپشت هەر دەرگایەكەوە وەلییەك هەیە تاقیامەت تاقیكردنەوە بەردوامە.سایەی یەزدان بوو بەندەكەی خودا مردەی جیهانە و زیندەیی خودا)).

لە وەسفی وەلیشدا مەولانا دەڵی:

دامن او گیر و روتو بی گمان،

تارهی از افت اخر زمان.

اندر این وادی مرو بی دلیل،

لا احب الافلین گو چون خلیل

واتا: ((بێگومان و دڵنیاییەوە داوێنی ئەو بگرە و تا لە ئافاتی ئاخر زەمان دەرباز بیت، لەم دۆڵە، بێ‌ ڕێوان و ڕێنیشاندەر مەڕۆ، وەك خەلیل بڵێ‌ لا احب الافلین.

لە لای كەسی سۆفی گوێڕایەلێ‌ بۆ ڕابەر شتێكی حەتمییە، نەك هەر لە كارە خوداییەكاندا، بەڵكو لەو كارانەی كە دژی خودا و ڕێورەسمەكانی شەریعەتن. دەبێ‌ ڕێبوار یان سۆفی بێچەندوچۆن فەرمانی ڕێبەرەكەی جێبەجێ‌ بكات، باشترین نموونەش بۆ ئەم ڕاستییە شیعرێكی حافزە كە وەك ئامۆژگارییەك ڕووی دەمی دەكاتە رێبوارانی تەریقەت و دەڵی:

بە می سجادە رنگین كن گرت پیر مغان گوید،

كە سالك بی خبر نبود ز راه و رسم منزلها

واتا: ((ئەگەر پیری موغان پێی گوتی دەبێ‌ بەرماڵت بە مەی ڕەنگ بكەی، دەبێ‌ وابكەی، چونكە ڕێبوار (ڕێگرتوو) بێ‌ خەبەر نییە لە ڕێورەسمی پلەكان، لێرەدا منزل بە مانای ماڵ نایەت، بەڵكو بە مانای قۆناغێكی ڕێگە بڕینی سۆفییە بەرەو خودا، بەو مانایەی ڕاڕایی و تێڕامان و بیركردنەوە لە جێبەجێكردنی فەرمانەكانی ڕابەر (مورشید) و وەلی، وێناندی ئەوەی كە وەلی لەسەر هەڵە و گوناهە، بۆ سۆفی بە كوفری تەریقەت دەژمیردرێ‌، بۆیە حافز لە شوینێكی دیكەدا دەڵی:

فكر خود رای و خود در عالم رندی نیست.

كفراست در این مزهب خودبینی و خود رائی

((واتا بیری تایبەت و ڕاو بۆچونی تایبەت لە جیهانی ڕەندیدا نییە، لەم مەزهەبەدا خوبینی و و ڕای تایبەت كوفرە)).

كۆمەڵێك پێیان وایە ڕەوا نییە وەلی بزانێ‌ وەلییە، دەنا بە خۆی سەرسام دەبێت،. كۆمەڵێكی دیكەش دەڵێن ڕەوایە كە وەلی دەربارەی ویلایەتی خۆی بزانێ‌.

 كەشف و كەرامەت و كرداری سەراسا

خلیلی، قگاع الگرق الی الحمی كپیر، وأما الواصلون قلیل.

(هاوڕێیەكەم، ئەوانەی ڕێگەی بەرەو حەما دەگرن، زۆرن، بەڵام ئەوانەی دەگەن كەمن))

بە باوەڕی سۆفییان (وەلییەكان) كەسانێكن كە پایەیەكی (مقام) پیرۆزیان هەیە و لە خودا نزیكترن، نیشانەی نزیكیشیان ئەوەیە كاری سەراسا و بان سروشتیان لێ‌ دەوشێتەوە. واتا كەرامات و كردارە سەراساكانیان نیشانەی نزیكبوونە لە خودا.

بەلام ئایا ئەو نزیكییەیان لە خودا واناكات كەسی وەلی لەلایەن خوداوە سرووشیان (وحی) بۆ بێت ؟ وەڵامی ئەم پرسیارە نەخێرە، بەو واتایەی وەحی تایبەتە بە پێغەمبەرانی خودا و كەسی دیكە نایگرێتەوە، بەڵام ئەوان لە جیات وەحی، سرووش (الهام) پێدەبەخشێ‌. مەرجی بوونە وەلیش ئەوەیە جژبە و بێخودی كە نیشانە دەرەكییەكانی فەنابوون و ڕەهابوونن، لە تایبەتمەندییە كەسییەكانیان بێت.

هەركەسێ‌ ڕاكێشراوی (مجذوب) حەق ببێت لە ژیان و دوای مەرگیش لە وەلییەكان دەژمێردرێ‌ و نیشانەی ویلایەتەكەشی تواناداربوونیەتی بۆ دروستكردنی ڕووداوی سەراسا. هەموو ئەمانەش بەهۆی فەنابوونی ڕووح لەنێو زاتی خودایی و وازهێنان وداماڵران لە تایبەتمەندییە كەسییەكان دێتەدی كە تیایدا وەلی نازانێ‌ خۆی و مەعشوقەكەی لەیەكتری جیا بكاتەوە:

من ندانم من توام، یا تومنی؟

(واتا: من نازانم، من تۆم، یان تۆ منی؟)

ئەوان لەنێو مەعشووقەكەیاندا هێند دەتوێنەوە یەكەمین ئامانج و دوا ئامانجیان دەبێتە گەیشتن بە زاتی باڵا، ئەم گۆشەگیرییەش وایان لێدكات زۆر بە بێناونیشانی بمێننەوە.

پلە و پێگەیەكی سەرووتری وەلی هەیە پێی دەگوترێ‌ (القگب) كە مەزنترین سۆفی سەردەمی خۆیەتی و ڕابەری وەلییەكانە و هەركاتێ‌ بێەوێ‌، لەگەڵ یەك چاوترووكاندا گشت وەلییەكانی سەرزەوی لە هەركوێیەكی دونیا بن لەبەر دەرگاكەیدا كۆدەبنەوە.

هەندێ‌ لەو وەلییانە هێندە ڕۆدەچنە نێو عیشقی دوڵبەرەكەیان و لە یادی ئەودا دەژین كە بەرەو لەدەستدانی ئەقڵ دەچن و پێیان دەگوترێ‌ عاقڵە شێتەكان(عقلاء المجانین).

یەكێك لەو عاقڵە شێتانە لوقمانی سەرخەسییە، ناوبراو دەڵی: ((گوتم خودایە، كاتێ‌ بەندەی پاشا پیر دەبێت، ئازادی دەكەن. تۆ پاشایەكی ئازیزیت، لە بەندەیی تۆدا پیر بووم، ئازادم بكە)) . خوداش پێی دەفەرمووێ‌: ((بانگەوازەكەتم بیست، ئەوە تۆم ئازادكرد)). ئازادبوونەكەشی ئەوەبوو عەقڵی لە لوقمان سەندەوە:

گفت لقمان سرخسی كە ای الە،

پیرم وسرگشتە و گم كردە راه.

بندە كو پیر شد شادش كنند،

همچو برفی كردە موی خود سیاە.

واتا:

گوتی لوقمانی سەرخەسی: ئەی خودا،

پیرم و سەرگەشتە و گومم كردووە ڕێگا.

بەندە كە پیر بوو شادی دەكەن،

كە موی خۆی سپی كرد وەك بەفری چیا.

نیشانەی ئازادبوونی لوقمان لە بەندەیی ئەوەبوو كە خودا عەقڵی لێ‌ سەندەوە.

یەكێكی دیكە لەو وەلییانە (ئەو عاقڵە شێتانە) سەرگوزشتەیەكی هەیە كە زۆر سەرنجڕاكێشە: ڕۆژێك دارێك لە دەست دەگرێ‌ و گڕی ئاگر لە هەردوو سەری دارەكە بڵێٍسە دەسێنی، ئەویش بە ڕاكردن دەڕوات. خەڵك لێی دەپرسن: ((بۆ كوێ‌ ڕادەكەی؟))

وەڵامیان دەداتەوە: ((دەچم دۆزەخ و بەهەشت دەسووتێنم، تا خەڵك چیدیكە بیر لەو دووە نەكەنەوە و كەمێك بیر لە خودا بكەنەوە)).

بە باوەڕی زۆربەی گەورەسۆفیا، ولایەت و پایە (مقام) و پیرۆزی بەندە بە باوەڕەوە نەك شوێن و پێگە، بەو مانایەی كە جگە لە نكۆڵیكردن لەخودا (كفر) هیچ شتێك نابێتە هۆی لەناوچوونی مرۆڤ.

فەریدەدین عەتار لە شیعیرێكیدا دەڵێ‌:

عشق از كفر و ایمان برتراست.

عاشق را با كفر و ایمان چە كار.

عاشقان را با تن و باجان چە كار.

هركە را در عشق محكم شد قدم،

برگزشت از كفرو از اسلام هم.

واتا:

((عشق لە كوفر و ئێمان بەرزترە، عشق چ كاری بە كوفر و ئیمانەوە هەیە،عاشقان چ كاریان بە لەش و گیانەوە هەیە؟هەركەسێ‌ پێی لە عیشقا بوو مەحكەم، پەڕییەوە لە كوفر و لە ئیسلامیش هەم)).

گەورە سۆفیانی دونیا دەمارگیری مەزهەبی و توندڕەوی نەك بە كاری خۆیان نازانن، بەڵكو بەیەك چاو تەماشای هەموو ئاینەكان دەكەن، كە هەر هەموویان هۆكارن بۆ وەدیهێنانی یەك ئەنجام، ئەویش عیشقی خودایی و پەیوەستبوونە بە خوداوە. مەولانا جەلالەدینی ڕۆمی، ئیسلام و مەسیحییەت و یەهودییەت و گشت ئایینێكی دیكە بەیەك شت دەزانی و بەیەك چاو تەماشایان دەكات، هۆی ناكۆكیی نێوان مەزهەب و ئاینەكان بە ڕوكەش و ڕەنگ ناودەبات و بێڕەنگی دەكاتە بنەمای ڕەنگەكان و دەڵێت:

هست بی رنگی اصول رنگها.

صلح ها باشد اصول جنگها.

رنگ را چون از میان برداشتی،

موسی و فیرعون دارند اشتی،

اصل بیند دیدە چون اكمل بود،

دو همی بیند، چو مرد احول بود.

واتا:

بێڕەنگی بنەمای ڕەنگەكانە.

ئاشتییەكان بنەمای جەنگەكانە.

ئەگەر ڕەنگت لەنێوان هەڵگرت،

موسی و فیرعەون ئاشتییان كرد.

دیدەی ساغ یەكی لەلا هەر یەك بوو،

كە خێلیش بوو، یەكی لێ‌ دەبێتە دوو.

سۆفیگەران هەر هەموویان شەریعەتپەرستان و كەسانی وشك و بریشكی شەرعپەرست بە چاوی خێل پێناسە دەكەن، دیارە كە چاویش دروست نەبوو ناتوانێ‌ واقیع و ئەوەی بە شێوەیەكی واقیعی هەیە، بە دروستی بخوێنێتەوە و مەسەلەكە وەك جیاكردنەوەی خودی یەك لەیەكی لێدێت. بۆیە ئەگەر ڕێگەكانی گەیشتن بە زاتی خودا جیاوازن، بەڵام مەبەست و ئامانج هەر یەك شتە، چونكە (گریق الی الله بعدد الانفس). واتا: (ڕێگەكانی بەرەو خودا، بەقەد ژمارەی كەسەكانە).

 مەولانا لە شوێنێكی دیكەدا دەڵی: ((شاخ گل هركجا بروید گل است). واتا: ((گوڵ لە هەر شوێنێك بڕوێ‌ هەر گوڵە)). شوێن و كات ناتوانێ‌ پێناسەی گوڵ بگۆڕیت. سۆفییەكان وەها وەسفی خودا دەكەن كە ئاوە، مەزهەب و ئاینە جیاوازەكانیش بەو دەفرە دەچوێنن كە ئاوەكەی دەڕژێتە نێو، لەمبارەیەوە دەڵێن: ((ئاو بچێتە نێو هەر دەفرێكەوە ڕەنگی دەفرەكە وەردەگرێ‌)). بە ڕای سۆفی، هیچ ئایینیك بەقەد ئایینی خوشەویستی ناتوانێ‌ جێگرەوەی ئاینی خۆشەویستی بێت، شتێكیش لە عیشقەوە نەبێت، ناكرێ‌ پێناسەی ڕێگەی بەرەو خودای بۆ بكرێ‌، نەك هەر ئەم قاڵبە وەرناگرێ‌ بەڵكو تەواو جیایە.

بۆیێ مەولانا دەڵی:

ملت عشق از همە دین ها جداست.

عاشقان را مزهب و ملت خداست.

واتا:

میلەتی عشق لە گشت دینێك جودایە.

تەنهاعاشق مەزهەب و میللەتی خودایە.

جا لێرەدا ناتەبایی و هەندێ‌ جاریش پێكدادان لەنێوان شەریعەت و تەریقەتدا دروست دەبێت، هەریەكە و لەهەوڵی سڕینەوەی ئەوی دیكدا دەبێت، زۆر جاریش ئەوناتەباییە بە لەناوبردنی فیزیكیی سۆفییەكان كۆتایی هاتووە كە دیارترینیان مەنسوری حەلاج و سەهرەوەردین.

سۆفییەكان پێیان وایە شەریعەت داگیرساندنی مۆمێكە دژی تاریكاییی كوفر، بەڵام هەركە زوڵمەتی كوفر بە نوری ئیمان و شەریعەت ڕووناك بوویەوە، دەبێ‌ ڕێگە و قۆناغی دیكە پەیدا ببن، ئەگەر وەهاش نەبێت، كارەكە وای لێدی لە تاریكیدا مۆمێك داگیرسێت و مۆمەكە بەردەوام ئەوە وەبیر تاریكی بهێنێتەوە و بڵێت: ئەوە منم ڕووناكم كردیەوە، ڕووناككردنەوەی تاریكی بەهۆی ڕووناكییەوە كارێكی حەتمییە، بەڵام ئەی دوای ڕووناكییەكە چی؟

لە ڕاڤەكردنی تەریقەت و شەریعەتدا هاتووە: ((لە دۆستەوە پەیام هات كە كارت جوان بكە))، ئەمە شەریعەتە. ((موهری دڵ بێنە پێش و فزول لە ڕێگا لادە))، ئەمە تەریقەتە.

قۆناغێكی دیكەی ڕێگابڕینی سۆفی (ورع)ە، وەرعیش ئەوە دەگەیەنێ‌ كە لەو شتانەی گومانی خراپیان لێدەكرێ‌، خۆت بە دووربگری و لەهەر چاوترووكانێكدا پێشگرتنی كەسەكە لەوەی كە گومانی لێ‌ دەكات خۆی بە دوور بگرێ‌، ئەمەش ئەو شتەیە كە كەوتۆتە نێوان حەرامی ڕوون و حەڵاڵی ڕوون، واتا نە ناوی حەرامی ڕەهای بەسەردا بڕاوە، نە حەڵالی ڕەها، بەڵكو لە نێوان هەردووكیانە و كەسی متورع هەركاتێ‌ كە گومانێكی لەشتێكدا پەیداكرد، وازیان لێ‌ دێنێ‌. دووەم وەرعی ئەهلی دڵە، واتا وەرعی كەسێك كە دڵی لە بەجێهێنانی شتێك خۆی دوور خستەوە، وازی لێ‌ بهێنێ‌، لەپێغەمبەر دەگێڕنەوە((الاسم ماحاك فی صدرك)).

سێیەم وەرع كەسی عارفی گەیشتووە كە وەك ئەبو سلێمان دارانی گوتوویەتی: ((هەر شتێك دڵ لە یاد و ڕووكردنە خودا بە دوور بخاتەوە، شوومە)). بەقسەی سەنائی غەزنەوی:

بهر چ از دوست وامانی چە كفر و ان حرف چە ایمان،

بهر چی از دوست دوور افتی چە زشت ان نقش و چە ایمان.

واتا: ((لەبەرچی لە ڕێگە مایتەوە؟ چ كفر بێت ئەم قسەیە چ ئیمان، بۆ لە دۆست دووركەوتیتەوە، چ جوان بێ‌ ئەم نەخشە چ ڕەزاگران)). بۆیێ وەك شبلی دەڵێت، سێ‌ جۆر وەرع هەیە، یەكیان وەرعی گشتی، ئەوی دیكە وەرعی تایبەت، ئەوی دیكەش وەرعی تایبەتی تایبەت.

بشر حافی لەبارەی وەرعەوە گوتوویەتی: ((سەختترینی كارەكان سێ كارن ؛ لە كاتی دەستكورتیدا سەخاوەت وچاوتێری، وەرع لە خڵوەت، قسەكردن لەبەردەم كەسێ‌ كە لێی بترسیت. یحیی بن معاژ گوتوویەتی: ((وەرع وەستانە لەسەر سنووری زانستی بێ‌ لێكدانەوە. ڕەفتار و ڕێڕۆیشتن لەهەر پایە و قۆناغێكی تەریقەت، ڕێبوار بۆ گەیشتن بە پایەكی دیكە ئامادە دەكات، لەبەر ئەوەیە وەرع، پارسایی (زهد) دەكاتە پێویستی. كەسی سۆفی وابەستەبوون بە دونیا بە سەرچاوەی هەر جۆرە گوناه و تاوانێك دەزانێ‌ و وازهێنان لە ژیانیش بە سەرچاوەی هەموو خێروخۆشییەك دەزانێ‌)).

هەر لەمبارەیەوە پارسایەكان دابەش دەكرێنە سەر سێ‌ چین:

یەكەم: چینی تازە دەستپێكردووان، ئەوان ئەو زاهیدانەن كە دەستیان لە دونیا كورت و دڵیشیان وەك دەستیان لە هەڵپە و تەماع خاڵییە. وەك ئەوەی لە جونەیدی بەغدادییان پرسی: ((زوهد چییە؟)). گوتی: ((خاڵیبوونی دەستە لە موڵكوماڵی دونیا و خاڵیبوونی دڵە لە هەڵپە و تەماع)).

چینی دووەم: ئەمجۆرە زوهدە وازهێنانە لە خوازیارییەكانی دەروون لە هەموو ئەوشتانەی لە دونیادا هەن، چونكە لە خودی زوهددا پشكی دەروونیش هەیە: بەو مانایەی كە زوهد هۆی حەوانەوەی خەیاڵ و ئاسایشی دەروونییە و دەبێتە هۆی ئەوەی ستایش و ڕێزی خەڵك لەهەنبەر زاهیددا دروست بكات، بۆیێ‌ زوهدی تەواو ئەو كاتە دێتە كایەوە كە دڵ واز لە هەر پشك و چێژێك بهێنێ‌.

سێیەم: زوهدی چینی تایبەتە . واتا زوهدی ئەوانەی كە بە حەوت شاری عشق گەڕاون و پشتەپێیان لە هەموو بوون ونەبوونێك داوە. ئەم چینە تەنانەت لەنێو زوهدیشدا زاهیدن. لە شبلییان پرسی: ((زوهد چییە؟)). گوتی: ((زوهد جۆرە بێئاگاییەكە، چونكە جیهان عەدەمە و زوهد لە هیچدا بێئاگاییە)). ئەوانە ئەو چینەن كە بە قەولی حافز چوار تكبیریان بەسەر هەموو شتێكدا داوە وجگە لە خوا هەموو شتێك بە مردوو و نەبوو دەزانن، تەنانەت زوهدیش بە مانەوە و وەستان لە ڕێگەكە دەزانن. یحیی بن معاژ گوتویەتی: ((دونیا وەك بووكە كە داواكارەكەی بە شانە حیساب دەكرێ‌)). زاهیدیش بۆ ناشرینكردنی جوانیی ئەو بووكە هەوڵ دەدات. تەنها عارف كە سەرقاڵی خودایە و بەهیچ جۆرێك ئاوڕ لە كاروباری جیهان ناداتەوە.

مالك الدینار گوتوویەتی: ((لە حەسەنم پرسی كە ئاقیبەتی جیهان چییە، گوتی: ((مردنی دڵ)). گوتم: ((مردنی دڵ چییە؟)). گوتی: ((خۆشەویستیی دونیا)).

بۆیە سۆفییەكان دەڵێن: هەموو خراپەكانیان لە خانوویەكدا كۆكردەوە و كلیلەكەی دوژمنایەتیكردنی دونیا بوو.

 پایەكی دیكەی ڕێگەبڕینی ڕێبواری ڕێگەی عیشقی خودایی (هەژار)ییە، زاهید نەك هەر لە چێژە رێگاپێدراو و ڕەواكان تەقیە دەكات، بەڵكو ئەو چێژە ڕەوایانەشی لە خۆی حەرام كردووە و باوەڕی وەهایە كە هەرچەندە شتەكانی ڕێبواری رێگەی عیشق كەمتربن، لە ڕزگاربوون نزیكتر دەبێتەوە، چونكە بەقەولی شەقیقی بەڵخی (سێ‌ شت هاوشانی هەژارییە ؛ بەتاڵبوونی دڵ و سووكی حیساب و حەوانەوەی دەروون، سێ‌ شت پێویستیی دەوڵەمەندە، ئازار وهیلاكی جەستە و سەرقاڵبوونی دڵ و سەختیی حیساب. هەژاری تەنها نەمانی دەوڵەمەندی نییە، بەڵكو نەمانی حەز و ئارەزووە بۆ دەوڵەمەندی و سامانداری. واتا دەبێ‌ دڵ ودەستی سۆفی تەواو بەتاڵ بێت. هەر بۆیە سۆفییەكان دەڵێن (الفقر فخری) واتا هەژاری شانازیمە.

شكێنراو دەرباز دەبێت، بشكێ‌ تۆ، دڵنیایی لە نەدارییە، بەرەو لای بڕۆ.

ئەوان زۆر بە شانازیكردنەوە خۆیان بە دەروێش(واتا هەژار) ناوزەد دەكەن، چونكە چەمكەكە ئەوەیە كە دەبێ‌ هەژار لەهەر بیر و حەزو ئارەزوویەك خۆی بەدوور بگرێ‌ كە لە خودا لای دەدەن. هەژاری لە قۆناغە گرنگەكانی سەیروسلوكە و یەكەمین هەنگاوی بەسۆفی بوونە. دەبێ‌ سۆفی خۆی نەبینێ‌، كەواتە ئەو نەبوونی هەیە و نە خود و نە سیفەت، توانەوە لەنێوتوانەوە، فەنابوون لەنێو فەنابووندا. هەژاریی ڕاستگۆیانە ئەوەیە داوانەكات و ڕەتی نەكاتەوە و هیچ شتێ‌ بۆخۆی هەڵنەگرێ‌، ئەمەش پایەی ڕاستگۆیانە (صدیقین)ە.

پیاوێك دەهەزار درهەمی هێنایە لای ئیبراهیم ئەدهەم، ئەویش ڕەتی كردەوە و گوتی: ((تۆ دەتەوێ‌ بە دەهەزار درهەم ناوی من لە دیوانی هەژارییدا بسڕیتەوە؟)).

كەسێك لە ڕویمی پرسی: ((سیفەت و تایبەتمەندیی هەژار چییە؟)). گوتی: ((سێ‌ شت ؛ نهێنی پارێزی و جێبەجێكردنی فەرزەكان و پاراستنی هەژارییەكەی خۆی)).

ئیبراهیم ئەدهەم گوتوویەتی: ((ئێمە هەژاریمان خواست، دەوڵەمەندی پێشوازیی لێكردین، لەكاتێكدا خەڵك داوای دەوڵەمەندییان كرد، هەژاری پێشوازی لێكردن)) .

ژوالنون المصری گوتوویەتی:((نیشانەی غەزەبی خودا لە بەندەكەی، ترسی بەندەیە لە هەژاری)).

بۆیە لە شیعرێكدا زۆر بەجوانی وەسفی ئەم بابەتە كراوە و دەڵێن: سەخییەكان وەك گەداكان موحتاجی گەدایانن، دەرۆزەكردن بۆ دۆزینەوەی گەدا كاری دەستودڵكراوەكانە)).

هەروەها باوەڕیان وەهایە كە:

كە دەروێشێ‌ تینووی یەكێكی دیكە بێ‌

پڕوپووچ و دەبەنگ و بێ‌ خێر دەبێ‌.

ئەمەش پێویستییەكی دیكە بەدوای خۆیدا دەهێنێ‌، كە هەم پێویستییە و هەمیش قۆناغێكی دیكەی ڕێگەی بەرەو خودایە، ئەو قۆناغەش(دانبەخۆداگرتن و ئارامی(صبر)ە. ئەگەر ڕێبواری ڕێگەی هەق لە هەژاری و مەینەتیدا ئارامی و دانبەخۆداگری و بەرگەگرتن نەكاتە دروشم و رەفتاری خۆی، هیچ دەرەنجامێك وەدەست ناهێنێت. نەك تەنها هەژاریی بێ‌ سەبر بێ‌ ئەنجامە، بەڵكو ڕۆیشتن بەرەو پایە و قۆناغەكانی دیكەش پێویستی بە سەبر و دانبەخۆداگرتن هەیە. هەر لەبەر ئەمەیە كە سۆفیان (صبر) بە تەواوی ئیمان دەزانن. بەجێهێنانی هەر ئەركێكی خودایی و وازهێنان لە هەر گوناهێك پێویستی بە سەبر و دانبەخۆداگرتن هەیە و بەبێ‌ سەبر ناكرێ‌، چونكە دڵی ڕێبواری ڕێگەی خودا لە هەر حاڵ و پایەیەكدا بێت، بەشتێك سەرقاڵە كە یان دژی مەیل و ئارەزووەكەیەتی،یانیش لەگەڵی گونجاوە، بۆیە لە هەردوو باردا پێویستی بە سەبرهەیە. مەولانا لەمبارەیەوە دەڵێ‌:

حق تعالی گرم و سردو رنج و درد،

برتن ما می نهد، ای شیر مرد.

این تانی پرتو رحمان بود.

ان شتاب از هورە شیگان بود.

واتا:

((خوای تەعالا گەرم و سارد و ڕەنج و دەردمان دەخاتە پێش ئەی شێری ئازا و مەرد، هێواشی و ئارامی پڕشنگی نووری ڕەحمانە و ئەو پەلەپەلەش (هورە)ی شەیتانە.

بە گوتەی نووسەری (أللمع) سێ‌ جۆرە صەبر هەیە(متصبر) و (صابر) و صبار، متصبر كەسێكە كە لە خودادا صەبر بكات، كەسی لەم جۆرە هەندێ‌ جار لەسەر ناخۆششیەكان صەبر دەگرێ‌ و هەندێ‌ جاریش، دەستەوەستان دەبێت.

صابر كەسێكە كە لەنێو خودا و بۆ خودا ئارامی هەبێ‌ و بۆڵەو سكاڵا نەكات، زوالنون المصری دەڵی: ((كاتێ‌ سەردانی نەخۆشێكم كرد. لەو كاتەی لەگەڵ من قسەی دەكرد، ناڵەیەكی كرد. گوتم: هەركەسێ‌ لەو كاتەی هێدمەیەكی بەردەكەوێ‌، چێژ وەرنەگرێ‌، ڕاستگۆ نییە)).

پایەكی دیكەی زۆر گرنگ و مەنزڵگایەكی دیكە و قۆناغێكی دیكەی سۆفی ئەوەیە كە بە تەواوی پشت بە خودا ببەستێ‌ واتا (توكل)ی هەبێت. بە باوەڕی سۆفیان، پشتبەستن بە خودا باڵاترین پایەی كەسە نزیكەكانی خودایە، لەو پایایەنەیە كە هەم لە ڕووی زانستەوە تێگەیشتنی لێڵە و هەمیش لە كردەی بەجێهێنان و پیادەكردنیدا زۆر دژوارە. غەزالی لە بەشی چوارمی كتێبی (احیاْ العلوم) بەشێكی تایبەت كردووە بەناوی (كتێبی یەكبوون و پشتبەستان (التوحید والتوكل)، بە دوورودرێژی باسی لێوە كردووە كە بەمشێوەیەیە: بە وتەی غەزالی یەكییەتی (توحید)، چوار پلە و قۆناغی هەیە كە بە زاراوەی ئەو لە كتێبی (احیاْ العلوم) بریتین لە پایەی توێكڵی توێكڵ(قشر القشر) و پایەی توێكڵ (قشر) و پایەی كرۆك (لب) و پایەی كرۆكی كرۆك(لب اللب). پایەی توێكڵی توێكڵ، یەكانەیی فرێسییەكانە (المنافقین) كە بۆ هەڵاتن لە ئازاری كۆمەڵگەی موسڵمانان، بە زمان دەڵێن: لا الە الا اللە، لە كاتێكدا كە دڵیان وەك زوبانیان نییە. قۆناغی توێكڵ، یەكانەیی و تەوحیدی خەڵكی گشتییە، كە درۆ ناكەن و دڵیان وەك زوبانیانە. قسەكەران و دانایانی خواوەندی كە بەڵگەوە لەبارەی یەكانەیی دەپەیڤن، ئەوانیش لە هەمان چینی گشتیدان.

پایە و قۆناغی كرۆك (لب) یەكانەیی كەسانی نزیكە (مقربین) كە بەهۆی ئاشكراكردن (كشف)ەوەو بەهۆی ڕۆشنایی هەقەوە باوەڕیان وەهایە كە شتەكانی جۆراوجۆر لە گەڵ بوونی زۆری(كپرت) لە یەكەوە سەرچاوەیان گرتووە، مەبەستی عارفان ئەوەیە كە لەگەڵ ئەم هەموو زۆری و جۆراوجۆریەدا، شتەكان وەك ئاوێنەی جیاجیان كە یەك شت (یەكی ڕاستەقینە) واتا خودا لە هەموو شتێكدا خۆی دەنوێنێ‌ و بەپێی جۆراوجۆری ئاوێنەكانیش، ئەو یەك شتە واتا ئەم یەكە ڕاستەقینەیە وێنەی جیهانی زۆرینەكانی هێناوەتە بوون، بەڵام لە ڕاستیدا تەنها هەر یەك شت هەیە:

فما الوجه الا واحد غیر انه، اذا انت اعددت المرایا تعددا.

واتا: ڕوخسار هەریەكە بەڵام، ئەگەر ئاوێنەكانت ژمارد، زۆردەبن.

شووشە چەند ڕەنگە، بەڵام نووری ئەو هەریەكە، كە لەودا ئەم ڕەنگە پەیدابوونی بێگومانییە.

دواتر قۆناغی كرۆكی كرۆك (لب اللب) دێت، كە یەكانەیی صدیقەكانە، كە سوفێگەری پێی دەڵی توانەوەو نەمان (فناْ) لە یەكانەییدا، ئەمەش ئەوەیە كە عارف جگە لە (یەك) هیچ شتێكی دیكە لە بووندا نابینێ‌، هەر لەبەر ئەمەیشە پێی گوتراوە: (توانەوە لە یەكانەییدا(فنا فی التوحید)، كەسۆفی لەم قۆناغ وپایەیەدا خۆیشی نابینێ‌، ئەمەش مەبەستی ئاشكراكردنەكان(مكاشفات)ە كە نابێ‌ نهێنییەكانی بەكەس بگوترێ‌، یان لە كتێبێكدا بنووسرێ‌، چونكە بە باوەڕی عارف ئاشكراكردنی نهێنیی خواوەند كوفرە.

بە واتایەكی دیكە، هەر كاتێ‌ چاو لەو فرسیییانە(منافق) بپۆشین كە كە درۆ دەكەن، دەتوانین یەكبووەكان لە ڕووی پلەی درككردن و پایەی زانیاری و حاڵدا، بەم چەند چینەی خوارەوە دابەش بكەین:

یەكەم: یەكانەیی باوەڕی، لەوانەیە بە یەكانییەكی تەقلیدی و پەرستەری ناوبنرێ‌ كە پایەی خەڵكی گشتی و لاساییكەرەوەكانە (المقلدین).

دووەم: یەكانەیی بەڵگەیی و ئاماژەیی و عەقڵییە كە دەكرێ‌ بە یەكانەیی لێكولێنەوەیی و زانستی ناوببرێ‌، بە شێوەیەك كە لە لای زانایانی زانستی قسەكردن (علم الكلام) و دانایی خواوەندییەوە خراوەتە ڕوو.

سێیەم: یەكانەیی تەواوی عارفان و گەیشتووان(واصلین)ە بە ڕاستی كە یەكانەیی حاڵی و ئاشكراكردن (كشفی) پێ‌ دەگوترێ‌، چونكە حاڵی یەكانەیی وەسفكردنی پێویستیی خودێكی یەكبووە، كە بەهۆی باڵكێشانی ڕۆشنبوونەوە (اشراق)ی ڕۆشنایی یەكانەیی، تاریكی بوونی عارف، لەنێو دەچێ‌ و لە بینینی جوانیی خواوەنا نقوم دەبێ‌ و دەگاتە پایە و قۆناغێك ئەم یەكانەیە بە سیفەتی خۆی نازانێ‌، بەڵكو ئەمەش هەر بە سیفەتی ئەو بزانێ‌، بەگشتی پایە و قۆناغێكە كە بوونی عارف وەك دڵۆپێك بكەوێتە نێو شەپۆڵی دەریای یەكانەییەوە. مەولانا جەلالەدینی ڕۆمی دەڵی:

ڕووی ئەو ببینە لەگشت لایەك، ڕووبەڕوو، چیتە، هەر باسی ژێر و سەر دەكەی؟

دەریا یەكانەییە، جووتی تیا نییە، هەمووی شەپۆڵە، گەوهەر و ماسی نییە.

چوارەم قۆناغ، پایە و قۆناغی كاملی یەكانەییی حاڵی وكەشفییە كە تایبەتە بە عارفە هەرە تایبەتەكان، قۆناغێكە كە عیشق و عاشق و مەعشوق هەرسێكیان دەبنە یەك، ئەم قۆناغەش بەهیچ دەستەواژە و ئاماژەیەك وەسف ناكرێ‌ و تیایدا گشت ڕەنگەكان بەرەو بێڕەنگی دەچن و بەپێی وتەی(كل شیء یرجع الی اصلە) كۆتایی قۆناغەكانی ڕێكردن و رەفتار(سیر وسلوك) ە، هەروەك مەولانا جەلالەدینی ڕۆمی دەڵێ‌:

بێڕەنگی، بنەمای ڕەنگەكانە.

ئاشتییەكان بنەمای جەنگەكانە.

ئەگەر ڕەنگت لەنێوان هەڵگرت،

موسی و فیرعەون ئاشتییان كرد.

دیدەی ساغ، یەكی لەلا هەر یەك بوو.

كەخێلیش بوو، یەكی لێ‌ دەبێتە دوو.

لە شوێنێكی دیكەدا دەڵێ‌:

تاتو باشی نیك وبد اینجا بود،

چون تو گم گشتی، همە سودا بود.

واتا: تاتۆ لەوێ‌ بیت باش و خراب لەوێیە ، كە تۆ ون بوویت، هەموو شت سەودابوو.

لەم پایەدا دەبێ‌ عارف زمانی دەستەواژەكان بكێشێتەوە و لێوی بۆ ئاشكراكردنی نهێنیی خواوەند نەكاتەوە:

عارفان كە جامی هەقیان نۆشیوە، مۆریان لە دەمدا و دەمیان دووریوە.

جگە لەمە، ئەم پایەیە لە یەكانەیی وابەستەیی بە مامەڵەكانەوە نییە. واتا بابەتی پشتبەستان (توكل) كە جێگەی باسی ئێمەیە، لەسەر ئەم پایەیە نەوەستاوە، بەڵكو لەسەر پایەی سێیەم واتا یەكانەیی بە ڕێگەی كەشفە كە بە زاراوەی غەزالی(كرۆك- لب)ی پێدەگوترێ‌. لە كاتێكدا كە لە قۆناغ و پایەی چوارەمدا كە قۆناغ و پایەی (فنا فی التوحید)ە، هیچ شتێك لە بوونی عارفدا نەماوەتەوە كە پێویستی بە پشتبەستن(توكل) بێت، ئەمەیە كە لە گوفتاری هەندێ‌ لە گەورە سۆفیان بەدیار دەكەوێ‌ بەتایبەت ئەوانەی كە بە لایەنگرانی مەستی (سكر) ناسراون، چەند خاڵێك دەبینرێن ئاماژە بەوە دەكەن كە دەبێ‌ ڕێبواری رێگەی خودا پشتەپێ‌ لە پشتبەستان (تەوەكول) هەڵبدات. چونكە دەبێ‌ لە تەوەكولیش بپەڕێتەوە، تەوەكول نیشانەی ئەوەیە كە بوونی عارف هێشتا ماوەتەوە و بە تەواوی فەنا نەبووە.

كاتێ‌ حوسەینی كوڕی مەنصوری حەللاج، ابراهیم خەواصی لە سەفەرێكدا بینی، گوتی: ((ئیبراهیم خەریكی چیت؟)). وەڵامی دایەوە: ((سەفەر دەكەم تا تەوەكولێكی زیاتر پەیدا بكەم و حالم باشتر ببێ)). حەللاجیش گوتوویەتی:((تەمەنی خۆت لە بونیادنان و ئاوەدانكردنەوەی ناوەوەی خۆتدا فانی كرد، ئەی كوا فەنا لە یەكبووندا؟)).

با ئێستا بگەڕێینەوە بۆ تاوتوێكردنی زیاتری پشتبەستن (التوكل) و بزانین لە چییەوە هاتووە؟ پشتبەستن (التوكل) زاراوەیەكە و لە (وكالت) وەرگیراوە كە پێسپێردراو (موكول الیە) و (وكیل) و سپاردراو بە ئەو پێی دەگوترێ‌ پێسپێردراو (متوكل).

پشتەبەستنیش سێ‌ پلەی هەیە:

پلەی یەكەم: بریتیە لەوەی كە متوكل (یان پشتبەستوو) پشت بە پشت پێ‌ بەستراوی ڕاستەقینە (نعم الوكیل) ببەستێ‌ كە خودایە باوەڕ و دڵنیایی تەواوی بە خودا هەبێ‌ و خۆی تەسلیمی بكات و هەموو شتەكان بەو بسپێرێ‌.

پلەی دووەمی پشتبەستان، ئەوەیە كە پشتبەستوو لەهەمبەر خودادا، وەك ئەو منداڵە بێت لە بەرانبەر دایكی، چونكە منداڵ جگە لە دایكی كەس ناناسێ‌ و جگە لە دایكی هاوار ناباتە بەركەس و جگە لە دایكی باوەڕی بەكەسی دیكە نییە و هەمیشە خۆی بە داوێنی دایكییەوە چەسپاندووە، ئەم پشتبەستان و خۆسپاردنە وەك ڕەمەكێكی سروشتییە، واتا منداڵ بەبێ‌ بژاری خۆی لە هەر بارودۆخێكدا، لە ڕووبەرووبوونەوەی هەر گرفتێكدا، پەنا دەباتە بەر دایكی.

پلەی سێیەمی پشتبەستان (التوكل) باڵاترین پلەی تەوەكولە و بریتییە لەوەی كە پشتبەستوو، بە زاراوەی سۆفییەكان لە بەرانبەر پشتپێبەستراودا وەك مردووی نێو دەستانی مردوو شۆر بێت، هەڵبەتە ئەم پایەیە دژی تەدبیرە، واتا تا ئەو ئاستە ماوەتەوە.

بۆ وەرگێڕان و ئامادەكردنی ئەم بابەتە سوود لە كتێبی (تاریخ تصوف در اسلام) وەرگیراوە كە لەلایەن قاسم غەنی نووسراوە.