دیمانەی فرانس 24 لەگەڵ زەهرا دۆغان

لە ئینگلیزییەوە: دیار عەزیز شەریف

هونەرمەند، چالاكوان و رۆژنامەنووسی كورد زەهرا دۆغان بۆ ماوەی 600 رۆژ لە توركیا زیندانی كرا وەك بەشێك لە هەڵمەتی سەركوتكردن لە دژی رۆژنامەنووسان دوا بەدوای كودەتا سەربازییە شكستخواردووەكەی 2016. لەو كاتەی كە تابلۆیەكانی لە پاریس نمایش دەكرێن و نامەكانیشی بۆ یەكەمینجار بە زمانی فەڕەنسی بڵاودەكرێنەوە، ئەو بۆ ئاژانسی فرانس 24 قسە دەكات لەبارەی پلان و بەرنامەكانی بۆ داهاتوو، هەروەها خیانەتی ئەم دواییەی ئەمریكا لە كوردان.

لە ژوورێكی زیندانیی بەرتەسك لە باشووری رۆژهەڵاتی توركیا، ژنێكی گەنجی كورد لەسەر دۆشەكێك لەسەر عەردەكە دانیشتووە و وێنە دەكێشێت. روناكییەكە زۆر كەمە، كەش و هەواكە خراپە و ئەو ژوورەیشی كە تێیدا بەشێوەیەكی زوڵملێكراونە زیندانی كراوە، گەرمە.

زەهرا دۆغان دوای ئازادبوونی لە زیندان لە شوباتی 2019

ئەو لەسەر تیشێرت و خاولییەكان تابلۆیەكانی دروست دەكات. ئەو لەسەر بەرگی بالیف، پەردە، زەرفی نامە و دەفتەرە جغارەكان وێنەدەكێشێت. فڵچەكانی لە داوە مووی هاوزیندانییەكانی دروست كراون. بۆیەكانی مەعدەنووس، پەلكی پەتاتە، زەردەچەوە، دۆشاوی تەماتە و چایەیە. هەندێكجار ئەو بە “جوانترین رەنگ” كە خوێنی سوڕی مانگانەی خۆیەتی تابلۆیەكانی رەنگ دەكات.

زیندانی ژنان لە دیاربەكر لە باشووری توركیا شوێنكە زۆر بەدوورە لەوەی ببێتە ستودیۆیەكی هونەری.

بەڵام زەهرا دۆغانی هونەرمەند، ئاكتیڤیست و رۆژنامەنووسی كورد، تەمەن 30 ساڵان، رێ لێگرتن و پەكخستنی لە كاركردن ئاسان نییە. لە 12 تەمموزی 2016 بەهۆی كێشانی تابلۆیەك لەبارەی وێرانكردنی شاری نوسەیبین، كە زۆرینەی كوردن، دەستگیركرا، ئەمەش دوا بەدوای پێكدادانەكانی نێوان هێزە ئەمنییەكانی توركی و كوردە یاخییەكان، دۆغان یەكەمین زیندانیكراوی سیاسی دەبێت كە بەهۆی وێنەكێشانەوە بخرێتە زیندانەوە.

شێوەكاری، لەگەڵ بڵاوكردنەوەی راپۆرتێكی رۆژنامەنوانی كە تێیدا رۆژانەكانی كچێكی تەمەن 10 ساڵانی نوسەیبینی وەرگرتبوو، كە ئەو منداڵە چۆن باسی بەسەرهاتی ژیانی رۆژانەی خۆیان دەكات لە نوسەیبین لەژێر تۆپبارانەكانی دەوڵەتی توركی دا، ئەو دوو كارەی وایان لە زەهرا دۆغان كرد كە بەتۆمەتی “پڕوپاگەندەی تیرۆریستی” خۆی لەبەردەم دادگادا ببینێتەوە. یەكەمجار دەخرێتە زیندانی ئامەد، كە لە ساڵانی هەشتاكانەوە ناوبانگێكی خراپی دەركرد بەهۆی وەحشیگەرییەكەی و بەڕێوەچوونی ئەشكەنجەدان تێیدا بەشێوەیەكی سیستیماتیكانە، هەروەها دواتر بەرەو زیندانی تەرسوس كە تازە دروستكراوە، زەهرا بەسەریەكەوە 600 رۆژی لەودیو شیشە ئاسنینەكانی زیندانەوە بەسەربرد.

بەڵام ئەو كارەی كە ئەو لە زیندان بەرهەمیهێنا- ئێستا لە نمایشكردنی (Edition des Femmes لە پاریس- بەرجەستەی بەهێزی و سووربوونی لەسەر بڕیاردان و زۆرزانی و لێهاتوویی ئەو دەكات. “Oeurvres évadées” (كارە دەرچووەكان) پیشانی دەدات كە دۆغان كەسێكی زۆر بە بەرهەم بووە لەنێو زیندان، بەمەش ئەو كە لە زیندانیش بووە هەر كەسێكی ئازاد بووە.

تابلۆی “هەموو شوێنێك عەفرین”ە، لە زیندان بەنهێنی دروست كردووە

رۆژانی یەكەمینی زیندان زۆر قورس بوو كە خۆت بگونجێنیت لەگەڵ دۆخەكە، دۆغان وای وت، ئەو ئێستا كە لە لەندەن دەژیت، لە دیمانەیەكی لەگەڵ فرانس 24.

بێبەشكردنی لە ماتریال و كەل و پەلە هونەرییەكانی و “پەستاندن و لەپاڵ یەكتری ریزكردن چەشنی قوتوبەندكردنی ماسی ساردین” لە ژوورێكی زۆر شێداری 20 مەتر دووجا بەهاوبەشی دەیان ژنی دیكە و منداڵێكی تەمەن دوو ساڵان دا، هەستكردنی ئەوەی كە نەتوانیت وێنەبكشێت و رەنگ بكەیت ئەوە “شێوازێكی تری ئەشكەنجەدان بوو”

بەڵام لەبری نوقمبوون لەنێو بێ ئومێدی، زەهرا لایەنی داهێنان و لێهاتوویی بەرەوپێشتر دەچێت. ئەو ستۆدیۆیەك بۆ خۆی لەسەر پلیكانەیەكی تاریك و روون دروست دەكات. ئەو تابلۆیەكانی لەسەر رۆژنامە، پەڕەی جغارە و تەنانەت لەسەر پشتی هاوزیندانەكانی دروست دەكات. ئەو لە پاشماوەی خۆراكەكان دەگەڕا و دەیپشكنی تاوەكو بتوانێت رەنگەكانیان لێدروست بكات. قاوەی كوتراو، چایەی كیسە (سەفەری)، سوتوی جگەرە، پەلكی پەتاتە، شەربەتی هەنار- هەموو ئەمانە لە ئیشی ئەو بەكارهاتوون.

ئەو لەلایەن هاوزیندانییەكانی باوەشی هاریكاری و هەڤاڵبەندیی پێدا دەكرێت. ئەوان لە خواردنانەی خۆیان كە دەمایەوە بۆیان دەهێنا تاوەكو ئەگەر بەكەڵكی بێن بۆ دروستكردنی رەنگەكان، لە دەوری كۆدەبوونەوە، لەو كاتەی كە كاری دەكرد، هەروەها لەژێر لێوەوە ورتە ورتی هاندەرئامێزیان لێوەدەهات، هەروەها تاڵە مووەكانی پرچی خۆیان پێدەدا تاوەكو بیكاتە فڵچەی رەنگكرن.

“من هەرگیز ئەو فڵچە بەهادارانەم لە ژیانمدا بەكارنەهێنا بوو” دۆغان لە نامەكانی لە زیندان بۆ ناز ئۆكی هاوڕێی وا دەنووسێت، بەڕێوەبەری نووسینی ماڵپەڕی Kedistan ، كە بۆ یەكەمینجار بە فەڕەنسی بڵاوبووەتەوە “Nous aurons aussi de beaux jours” “ئێمە رۆژانێكی جوانیشیمان دەبێت”

فڵچەكانی کارکردنی زەهرا دۆغان کە لە زیندان لە تاڵەموی ژنە هاوزیندانییەكانی و پەڕەموچەی ئەو چۆڵەكانە دروست كردووە كە هێلانەیان لەسەر تەلبەندی دەوری زیندانەكە دروست كردبوو

“هەر تاڵە مووێك چیرۆكی بەرخودانێك دەگێڕێتەوە، هەر یەكێكیان یادگاری ژنێكی یاخین”

پۆرترێتەكانیانی لە قەڵەم پاندانی وشك گرتووە- چاوەكانیان خەم و پەژارەیەكی زۆری پێوە دیارە، پرچێكی هۆنینراوە یانیش داپۆشراو. ژنانێك كە زۆر شتیان بینیوە، بەڵام هەر ملكەچیبوون رەتدەكەنەوە”

ساتەوەختێكی كەم هەستی بە نائومێدبوون كردووە لەو كاتەی كە دەسەڵاتدارانی زیندان دەستیان بەسەر تابلۆیەكی داگرتووە. بەڵام دواتر بۆی دەركەوتووە كە ناچارە دەبێ جارێكی تر دەست بە دروستكردنی تابلۆ بكاتەوە.

ئەو كورتە چیرۆك دەنووسێت، شریتێكی كۆمیدی و رۆژنامەیەكی دەستیی بەناوی “ئۆزگور گوندەم زیندان” بەرهەمدێنێت. پێش ئەوەی دەستگیربكرێت، زەهرا خەڵاتی رۆژنامەنووسی پێبەدەبەخشرێت. وەك یەكێك لە دەستەی دامەزرێنەرانی ژنها، كە وێبسایتێكی ژنانە بوو، تەواوی ستافەكە ژن بوو، ئەو لەو یەكەم رۆژنامەنووسانە بوو كە بابەتی لەبارەی ژنانی راكردووی ژێردەستی رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی بڵاوكردبووەوە.

ئەو ئیش لەسەر رۆمانێك دەكات، بە دەنگێكی بەجۆش و خرۆش دەیخوێنێتەوە، هەروەها بەخاكەڕایی دەڵێت كە ئەو “هەوڵیدەدا هاوزیندانییەكانی فێری هونەر بكات.

لە پەخشانە روون و رەوانە دەیان نامەكانیدا، ئەو وەسفی وردەكارییەكانی رۆژەكانی دەكرد. دەسپێكە زووەكان، دیسپلینی بەخۆداسەپێنی ژنان، مشكە برسیەكە كە بەدرێژایی بنمیچی زیندانەكە دەهات و دەچوو، هەروەها گەرمییە بێ بەزەیی و تاقەتپڕوكێنەكە. ئەو نیگاری ژووری زیندانییەكەی دەكێشێت تاوەكو هاوڕێیەكەی بتوانێت باشتر وێنەی ئەو پانتاییە بهێنێتە پێش چاوی خۆی كە ئەو لەژێر دوو قەرەوێڵە لەسەریەكەكە خەریكی وێنەكێشانە، ئەو هەروەها وەسفی ئەوەی دەكرد كە چۆن لە شەودا هەوڵ و كۆششێكی زۆری داوە تاوەكو بتوانێت بۆ ساتێك لە ئەستێرەكانی ئەودیو ریزبەندە تەلبەندكراوەكان بڕوانێت.

ئەو چیرۆكی هاوزیندانییەكانی گێڕایەوە-جوانی رەفتار و رووخۆشییان، هەروەها بەرخودانە دڕ و شكۆمەندەكەیان. ئەو لە ژووری زیندانییەكەی بەهاوبەشی لەگەڵ “كەسانی جوتیار، دانیشتووی سور (ناوچەی سوری ئامەد)، خوێندكاران، ژنە هاوسەرۆكە شارەوانییەكان” بوو، زۆربەیان دوا بەدوای كودەتا سەربازییە شكستخواردووەكەی 2016 زیندانی كرابوون. ئەو لەبارەی یەك لەو ژنانەی نووسی كە سێ ساڵ و چوار مانگ حوكمی زیندانی بەسەردەبات ئەمەش بەهۆی ئەوەی كە لە ئاهەنگێك جل و بەرگی گەریلای پۆشیبوو، زەهرا لە نووسینەكانیدا باس لەوەش دەكات كە چۆن ئەو ژنانە ورەی خۆیان بە بەرزی راگرتووە و بەردەوامن لەسەر گفتوگۆكردن لەبارەی پرسی كورد.

سەبارەت بە دۆغان لە شوێنێك زیندانی كرابوو كە 10 خولەك لەو شوێنە دوور بوو كە ئەو تێیدا گەورە ببوو، شوێنێك كە كوردبوون تێیدا وەكو ئەوە وایە كە “خەڵكێكی نەفرەتلێكراو” بیت، ئەو بۆ ناز ئۆك دەنووسێت “نە سەردەمی منداڵی، نە گەنجێتی، ئەوان نەیانهێشت هیچ شتێك ببینین”

ouvres évadées” هەروەها باس لە “سەردەمی پەنهانی” دەكات، پێنج مانگ لە 2017 كە دۆغان لە ئەستەمبۆل خۆی شاردبووەوە كە لەو ماوەیەدا چاوەڕێی بڕیاری دادگای تێهەڵچوونەوەی دەكرد.

یەك لەو تابلۆیە “پەنهانانە”، ژنانی كوردی پیشاندەدات كە بە كۆڵەپشتەكانیانەوە لە شوێنێكەوە بۆ شوێنێكی تر دەچن، لەڕێی ئەم تابلۆیەوە تەواوی بەرخودانی كوردی دەردەخات. سەبارەت بە چیرۆكی كوردان- كە ژمارەی دانیشتووانیان 35 ملیۆن كەس دەبێت و بەسەر هەریەكە لە ئیران، عێراق، سوریا و توركیا پەرت و بڵاوكراونەتەوە- یەك لە چیرۆكە بێكۆتاییەكانی ئاوارەیی و خیانەتكارییە، هەروەك خەونەكانیان بۆ هەبوونی نیشتیمانێكی سەربەخۆ هەمیشە لێیان زەوتكراوە، ئەو خەونەی كە ئەوان دەستبەرداری نابن.

“ئێمە هەمیشە بە كۆڵەپشتەكانمانەوە لە شوێنێك بۆ شوێنێكی تر رۆیشتووینە” دۆغان وای وت. “ئەوان هەوڵدەدەن وامان لێبكەن بێ دەوڵەت، بێدەنگ، و دوور لە كولتووری خۆمان بین..من سەرمسوڕماوە كە سەرباری ئەوەی ئێمە وەك میللەتێك سیاسەتی تواندنەوە و كوشتن و بڕین بەسەرماندا سەپێنراوە، كەچی دەبینین مێژوومان، كەلتوورمان، و زمانمان توانیویانە بمێننەوە”

دۆغان لەسەر “5000 ساڵ لە توڕەیی” نووسیوە كە لەلایەن كوردانەوە هەستی پێكراوە و ئاماژە بە ئەزموونی كۆمەڵكوژیی بێ كۆتایی دەدات كە لەلایەن خەڵكەكەیەوە بەدرێژایی مێژووەكەیان دووچاری بوونەتەوە. “ئەمە هەروەكو ئەوە وایە كە مێژووی ئێمە لەسەر كۆمەڵكوژیی بونیات نرابێت” ئەو وای وت.

“ژیان سەختە، بەڵام ئەگەر تۆ كورد بیت، ئەوا ژیان 10 ئەوەندەی تر سەخت دەبێت” ئەو وای بۆ ناز ئۆك نووسی.

دۆغان دواجار لە 24 فێبریوەری 2019 لە زیندانی تەرسوس ئازاد دەكرێت. بەڵام ئەو دان بەوەدادەنێت كە ئێستا بە بەراورد بەو كاتەی كە لە زیندان بوو ” كەمتر خۆشحاڵە” چونكە “هەموو هاوڕێیەكانی- كە ژمارەیەكی زۆریان تاڵی قژەكانیان پێدەدا بۆئەوەی تابلۆی پێ دروست بكات- تائێستا ئازاد نەكراون”

ئەو خۆزگە دەخوازێت كە رۆژێك بێت هاوزیندانییە سیاسییەكانی بتوانن “بەهەزارانیان زیندانەكان بەجێبهێڵن….و وەك گوڵی جوان بپشكوێن و بكرێنەوە”

تابلۆی وێرانبوونی نوسەیبین، كە زەهرا دۆغان لەسەری دەكەوێتە زیندانەوە

ئەو پلانی ئەوەی نییە لە بەریتانیا داوای مافی پەنابەری بكات كە لە ئێستادا لەڕێی یانەی قەڵەمی جیهانی هێنراوەتە ئەو وڵاتە، وەك رێكخراوێك بۆ پاڵپشتیكردن لە بیروڕای ئازاد. هەرچەندە ئەو دەزانێت كە جێگەی مەترسییە بگەڕێتەوە توركیا، بەڵام ئەو حەزدەكات ئەوە بكات. لەبەرئەوەی وەك خۆی دەڵێت “ئەو ناتوانێت زۆر بەرگەی دووری كوردستان بگرێت”

زەهرا تووشی سەرسوڕمان نەبوو بە بڕیارەكەی 6 ی ئۆكتۆبەری دۆنالد ترامپی سەرۆكی ئەمریكا بە كشاندنەوەی هێزەكانی ئەمریكی لەسەر سنووری سوریا-توركیا، و هەڵكردنی “گڵۆپی سەوز” بۆ توركیا بۆ داگیركردنی رۆژئاڤا، ئەو شوێنەی كە لەلایەن كوردانەوە بە هەرێمی خۆسەریی دیفاكتۆ دەبینرێت، هەروەها بڕیاری “چۆڵكردنی سنوورەكان” لەلایەن شەڕڤانە كوردەكانەوە. گۆڕانێكی ریشەیی لە سیاسەتی ئەمریكی كە دوای پێنج ساڵ لە پشتیوانیكردنی كوردەكان هات، كە لەنێو گێژاوی شەڕی ناوخۆی سوریا، پشتیوانی كردبوون لە بەرگریكردنیان لە شارە ستراتیژییەكە لە دژی رێكخراوی داعش.

“ئەمریكا هەرگیز دۆست یان هاوپەیامنی میللەتی كورد نەبووە” دۆغان وای وت، كە بەم دواییانە داواكاریی وەرگرتنی ڤیزای بۆ ئەمریكا رەتكرایەوە.

وێنەی رۆژنامەیەك لە زیندان دروستی كردووە

“سیاسەتی ئەمریكی هەمیشە روون و ئاشكرا بووە. ئەوەی لە رۆژئاڤا روویدا تەنیا لەبەر ویلایەتە یەكگرتووەكان نەبوو” ئاماژەی بەوەدا، بەڵكو بەهۆی هاریكاریی چەندین حكومەتی تر بوو، ئاماژەدان بە “هەلیكۆپتەرە ئیتاڵییەكان، تانكە ئەڵمانییەكان، موشەكە رووسییەكان و چەكە قورسە ئیسپانییەكان” لە ئۆپەراسیۆنەكە بەكارهێنران.

هەتا ئەم دواییەش ئەو لەسەر شەقام ئیشی لەسەر پڕۆژەیەكی هونەری دەكرد لەسەر دیوارە رووخاوەكانی كۆبانێ، شوێنە گەماردراوە دڕندانەییەكە لەلایەن رێكخراوی داعش لە 2014. ئەو بەرنامەی مۆزەخانەیەكی یادەوەری لە رۆژئاڤا و درێژەدان بە كاری رۆژنامەوانیی خۆی هەیە. ژنها (JINHA) كە ئەو بە “هەڕەشەیەكی گەورەی دژ بە ئیدارەی ئەردۆگان”، ئەو ماڵپەڕە میدیاییە لە 2016 داخرا. بەڵام ئەو ماڵپەڕێكی تازەی دامەزراندووە بەناوی ژن نیوز، كە پێشوەختە لەژێر فشارێكی زۆری حكومەتی توركی دایە. تەنیا هەفتەیەك پێش ئێستا، یەك لە پەیامنێرەكانی ژن نیوز دەستگیركرا. بەڵام ئەو حەزدەكات ئەو سەرنج و بایەخدانەی بەو دراوە ئاراستەی میللەتی كورد بكرێتەوە، كە پرسەكەی وەكو خوێنی ناو دەمار بەدرێژایی كار و هونەرەكەیدا دێت و دەچێت.

دەستگیركردنی دۆغان ناڕەزایی نێونەتەوەیی لێكەوتەوە. پرسیی ئەو پشتیوانی هونەری شەقامیی بانكاسی بۆ خۆی بردەوە، ئەو هونەرمەندە بەریتانییەی كە لە پڕۆژەیەكی هونەری تابلۆی زەهرا دۆغان لە پشتی شیشە ئاسنینەكانەوە لەسەر دیوارەكانی شاری مانهاتن نمایش دەكات. دۆسیەی زەهرا هەروەها پشتیوانی هونەرمەندی یاخیی ناوداری چینی ئای وی وی بەدەستهێنا.

“هەموو ئەو شتەی كە من دەمەوێت” ئەو وا دەڵێت، “ئەوەیە كە میللەتەكەم ئازاد بێت”

سەرچاوە:

https://www.france24.com/…/20191124-kurd-turkey-zehra-dogan…